خیار غبن چیست ؟
خیار غبن یکی از انواع خیارات قانونی است که اختیار فسخ معامله را به خریدار میدهد و در شرایطی که اختلاف میان ارزش واقعی مورد معامله و ارزش قراردادی آن زیاد باشد قابل اعمال می باشد. خیار غبن، به معنای ضرر و زیانی است که در روابط قراردادی به اشخاص وارد میشود و در واقع ساز و کاری است که برای شخص متضرر در قرارداد در نظر گرفته میشود. به طور کلی خیار غبن در قراردادهای دارای عوض مورد بحث قرار می گیرد، زیرا دو مال در ازای یکدیگر داده میشود و بحث سود و زیان مطرح میگردد.
انواع خیار غبن در معامله
خیار غبن در معامله ممکن است جزئی، فاحش و یا افحش باشد. در خیار غبن جزئی ضرر قابل توجهی به مغبن وارد نشده است و می توان از آن چشم پوشی کرد اما در خیار غبن فاحش، ارزش مورد معامله خیلی پایین تر از ارزش واقعی آن می باشد و نمی توان ضرر و زیانی که به مغبون وارد شده را نادیده گرفت. طبق ماده 417 قانون مدنی خیار غبن در صورتی فاحش خوانده می شود که عرفاً قابل مسامحه نباشد و مغبن باید فاحش بودن آن را به اثبات برساند و قاضی باید با بررسی جمیع جوانب و وضعیت مالی طرفین قرارداد و شرایط انعقاد معامله و … تشخیص دهد که خیار غبن فاحش است یا خیر. بر اساس ماده 419 قانون مدنی نیز باید مقدار خیار غبن شرایط معامله تعیین گردد.
اما خیار غبن افحش فراتر از خیار غبن فاحش می باشد و تفاوت قیمت مورد معامله چندین برابر می باشد.
تفاوت خیار غبن فاحش و افحش
بر اساس ماده 420 قانون مدنی: خیار غبن زمانی فاحش خوانده می شود که در عرف قابل مسامحه و چشم پوشی نباشد اما حد اعلای غبن، افحش نامیده می شود.
برای اینکه مقدار خیار غبن فاحش و افحش مشخص گردد، لازم است که شرایط معامله مد نظر قرار گیرد. به عنوان نمونه حد غبن در خرید خودرو با حد غبن در خرید طلا متفاوت می باشد. بنابراین عدد و نسبت دقیقی برای تمام معاملات وجود ندارد. در خیار غبن فاحش خمس قیمت 20 درصد و در برخی موارد عشر قیمت 10 درصد است اما اگر میزان ضرر بیش از این مقدار باشد، خیار غبن افحش نامیده می شود. تشخیص دقیق این حد بر عهده کارشناسان رسمی دادگستری و دادگاه می باشد.
همچنین بخوانید:دعوای الزام به تنظیم سند رسمی
شرایط اعمال خیار غبن
خیار غبن از جمله خیاراتی است که پس از اینکه صاحب حق خیار به آن علم پیدا کرد باید فوری نسبت به اعمال آن اقدام نماید وگرنه در صورت تاخیر در اجرای خیار ،حق او برای برهم زدن معامله ساقط می گردد. بر اساس ماده 420 قانون مدنی خیار غبن، یک خیار فوری محسوب میشود و باید پس از مطلع شدن از آن به سرعت آن را اجرا نمایید. مغبون بعد از آگاهی از غبن باید ظرف مدت معقولی اقدام به اعمال خیار نماید تا با گذر زمان، شرایط اعمال خیار غبن سقوط آن نکند. اگر مغبون قبل از انجام معامله و از قبل آگاهی داشته باشد که غبن به معامله سوق پیدا می کند ، ادعای غبن او بعد از انجام معامله قابل قبول نمی باشد. اما اگر مغبون هنگام معامله از قیمت مورد معامله اطلاع داشته باشد و با آگاهی از قیمت آن اقدام به معامله نماید، اختیار فسخ معامله را نخواهد داشت. پس به طور کلی اثبات خیار غبن، منوط به تحقق دو شرط می باشد:
- جهل مغبون به قیمت واقعی در زمان عقد، اگر مغبون در زمان عقد یا قبل از انجام عقد به قیمت واقعی آگاه باشد و با آگاهی تن به چنین معامله ای بدهد اختیار فسخ را نخواهد داشت.
- غبن فاحش یا افحش، هم یعنی اگر غبن مغبون ناچیز بوده و قابل چشم پوشی باشد نمی توان از خیار غبن استفاده کرد.
تفاوت خیار غبن و خیار تدلیس
خیار غبن مربوط به زمانی است که مغبون بدون آگاهی از ارزش واقعی مورد معامله شود و دچار ضرر و زیان شود و به همین منظور قانونگذار برای جبران ضرر به وی اختیار فسخ را داده است. اما خیار تدلیس، مربوط به زمانی است که طرف معامله عیب مورد معامله را پنهان نماید و یا صفت و کمالی فراتر از حد واقعی را ذکر کند و مبیع را بهتر از حالت واقعی نشان دهد، که در این حالت برای طرف مقابل که از این ظاهرنمایی متحمل ضرر شده است اختیار فسخ وجود دارد. به زبان ساده تر تفاوت خیار غبن و خیار تدلیس در نوع آنها می باشد، خیار غبن ضرر در معامله را شامل می شود و خیار تدلیس مربوط به عیب های پوشانده شدۀ مال می شود.
نحوه اعمال خیار غبن در قراردادها
خیار غبن در قراردادهایی که از نوع معاملاتی است، قابل اعمال می باشد و به طور کلی، عقد صلح یا برای سازش در امری است و یا صلح در مقام بیع. کارشناسان حقوقی معتقدند که اگر صلح از نوع بیع باشد، میتوان از خیار غبن برای فسخ آن استفاده کرد. موضوع دیگر خیار غبن در اجاره است. از آنجایی که عقد اجاره از عقود معوض است و برای اجاره کردن مال یا ملکی عوضی به طرف مقابل داده میشود، میتوان خیار غبن در آن اعمال کرد. بنابراین، اگر مستاجر یا مالک پس از امضای اجارهنامه متوجه شوند که اجاره بها بسیار بیشتر یا بسیار کمتر از قیمت واقعی است، میتوانند این معامله را فسخ نمایند.
خیار غبن در معاوضه نیز قابل اعمال می باشد. زیرا این معامله نیز عقد معوض محسوب میشود. اگر در عقد معاوضه یک طرف متوجه شود که بهای مال معاوضه شده بسیار کمتر یا بسیار بیشتر از بهای واقعیاش است و دچار ضرر و زیان غیر قابل مسامحهای شده، میتواند این معامله را فسخ نمود. بهتر است از قبل از انجام هرگونه معامله در زمینه خرید فروش ملک، مغازه، خودرو و غیره در مورد صحت آن استعلام بگیرید، به کمک وکیل تنظیم قرارداد می توانید از ضرر و زیان هر معامله آگاه شوید.
همچنین بخوانید: قبل از امضاء قرارداد ملکی چه استعلامی ضروری است؟
اسقاط خیار غبن
خیار غبن حقی است که به محض فریب خوردن به مغبون داده می شود و این حق با پرداخت مابه التفاوت از سوی غابن زائل نمی گردد مگر اینکه مغبون به این پرداخت راضی باشد.
طبق ماده 421 قانون مدنی، اگر شخصی طرف معاملۀ خود را متضرر کرده باشد، در صورتی که تفاوت قیمت را به شخص متضرر بدهد، خیار غبن از بین نمیرود و اسقاط کافه خیارات سبب زایل و ساقط شدن خیار فسخ نمی گردد مگر اینکه اسقاط خیار غبن فاحش یا افحش تشخیص داده شود.
جبران خسارت پس از خیار غبن
اگر پس از معامله متوجه تفاوت فاحش قیمت مورد معامله شدید، میتوانید از خیار غبن استفاده نمایید. در این صورت، لازم است برای طرف معامله اظهارنامه رسمی ارسال نمایید و از او بخواهید تا ثمن معامله را به شما بازگرداند. در صورتی که او خواسته شما را اجابت نکند، میتوانید دادخواستی در سامانه ثنا ثبت کنید و به دادگاه ارائه دهید و جبران خسارت خود را از این طریق درخواست نمایید.
